Moldova Respublikası Konstituţiyasının 47-ci artikolu, devletin bütün vatandaşlarına uygun yaşamak standardlarını garantiya altına alêr. Bu, beslenmä, giyim, yaşayacak yer, saalık hem soţial koruma maanasına gelmektedir.
Reallaa baksak düşük ödeklär hem kötü iş koşulları üzlärlän insanı yoksulluk durumunda bulundurêr. İnsannar işlesälär dä bu durum gün-gündän taa da aarlaşêr. Bunun için insannarın büük kısımına deyni, iş uygun yaşamanın garantiyası olmêêr.
Statistika verileri, ekonomikada orta ödeklerin hep arttıını göstersä dä, ţifraların ardındakı dooruluk başka türlü. Ödään artması salt birkaç sektorda görüler. İşçilerin çoyu bu artışı göremeer.
Bununnan bilä, hükümetin verdii minimal ödek hep ölä küçüktür. Bu para yaşamaa deyni en lääzımnı işlär için dä yetişmeer.
Bundan kaarä, “minimum lääzımnık sepeti” insannarın gerçektän lääzım olannarı real göstermeer.
Bu göstergä en yoksul aylelerin harcamalarına dayanêr, bunun için yaşamaa deyni harçları düşük gösterer.
Eer ödek bu sepetä görä yapılarsa, insannar yoksul kalacek. Bu durum, çalışmanın ayleleri yoksulluktan kurtaramadıını gösterer.
“Yaşamaa deyni lääzım olan minimum” (alternativa: normal yaşamak için para) annayışı hem bunun uygulanması, işgücünün ödenilmesindeki yapısal krizisi aşmaa, çalışanların yoksulluunun yenidän ilerlemesinin önünü almaa da insana yakışacak bir yaşamak teklif etmää deyni, soţial hem politik bir zorunnuluk olarak ortaya çıkmaktadır.
Minimal hem orta ödeklerin sınırları
Moldova Respublikasında minimum ödek (2024-ci yılda 5.000 ley hem 2025-ci yılda 5.500 leydir) temel iyecek, barınma, saalık hem üüretim giderlerini karşılayamêêr. Soţial koruma instrumenti olmak yerinä, bu ödek stabilsizliin ilerlemesinäizmet eder.
Ekonomikaya görä ortalama ödek ofiţial olarak artmış olsa da (2024tä 14 096 ley hem 2025’tä 15 470 ley), verilär 2024tä çalışanların yarısının 10 000 leydän az ödek aldıını hem çalışannarın 72,4% aylık ödää 15 000 leydän azdı. Başka türlü desäk, çalışanların yaklaşık üçtä ikisi ortalama ödektän taa az yada ortalama ödek kadar ödek alêr.
Sektorlar hem kimi alannarda yapılan analiz, büük farklılıklar ortaya çıkarêr:
- Bilgi hem komunikaţiyalar: Ödeklar ortalamadan 150% taa üüsek (35.228 ley).
- Finans hem sigorta: Ödeklar ortalamadan 81% taa üüsek (25.636 ley).
- Energetika alanı: ödek ortalamadan 50 % taa üüsek (21 212 ley).
Buna karşılık, taman ters bir durum var:
- Soţial izmetlär: ödeklär ortalama ödekltän 49% taa düşük (6 931 ley).
- HORECA: ödeklär ortalama ödektän 37 % taa düşük (8 907 ley).
- Agrikultura: ödeklär ortalama ödektän 36% taa düşük (9 090 ley).
- İncazanaat hem iilencä: ödeklär ortalamadan 28% taa düşük (10 157 ley).
- İşletmä industriyası: ödeklär ortalama ödektän 16 % taa düşük (11 894 lei). En düşük ödeklar terziliksektorunda ortalama ödään 32 % taa düşük (9.547 lei); tafta işlemä sektorunda ortalama ödään 36 %altında; mobil sektorunda ortalama ödään 30 % taa düşük.
- Üüretim sektoru: ödeklär, ekonomikadakı ortalama ödektän 19% taa düşük.
- Yapıcılık sektoru: ödeklär, ekonomikadakı ortalama ödektän 16 % taa düşük.
Bunun için, “ortalama ödek’ normal yaşamayı hem hem gelişmeyi göstermeer, tersinä ikilii hem eşitsizlikleri sakladıınıdüşüneriz: ancak kimi sektorlar üüsek ödek alarkan, içşilerin büük bir kısımı devletin belli ettii ‘minimal ödek’tän taa düşük ödek alêr.
Absolüt yoksulluk hem soţial eşitsizliklär
Ofitial verilerä görä, 2024-cü yılda yaşayannarın %33,6’sı absolüt yoksulluk sınırının altında yaşamış (ev harcamaları aylık 3493 leyenin altındaydı).
Bu grupada küüdä yaşayannarın hem kasabalarda yaşayannarı arasında fark büük bir ölçüdä görüner: küüdä 42,9’%, kasabada sa 21,6% insan absolüt yoksulluk sınırının altında yaşamış.
- Topraklan çalışanlarının neredeysä yarısı (46,3%) hem baamsız çiftçilerin 47,6% absolüt yoksulluk sınırının altında yaşamış;
- Agrikultura sektorunun dışında bilä, çalışanların 18% absolüt yoksulluklan karşı-karşıya kalırkan, çifçilik dışı individual işçilärdän 45,4% absolüt yoksulluk sınırının altında yaşamış.
Bu verilär, paralı çalışmanın avtomatik olarak yoksulluktan kurtulmayı garantiya etmediini gösterer.
Cinsiyet eşitsizlikleri
2024-cü yılda, ekonomika genelindä kadınnar hem adamnar arasındakı ödek farkı 16,6 % (2021’dä 13,6%).
En üüksek ödeklerin olduu alannarda, farklar en dramatik şekildä ortaya çıkêr. Bu durum, ekonomikadakı ortalama ödek göstergesinin sadecä ekonomikanın çeşitli sektorları arasındakı büük soţial eşitsizlikleri saklamêêr, ama cinsiyetlär arası ödek farkını da açıkça gösterer. Bilgi hem iletişim alanında admnar, bu sektorda çalışan kadınnardan 39,2% taa üüsek ödek alêr; finans hem sigortacılıkta bu fark 34%, yayıncılıkta sa 53%tir.
Bölä, gelir açısından sektorlar arası ikilenmenin yanı sıra, Moldova Respublikası, yapısal eşitsizlikleri olan hem yoksulluun derinneşmesinä katkıda bulunan cinsiyet ikilenmesinnän da karşı-karşıya bulunêr.
İnsannarın borçlanması hem ekonomik güvensizlik
Tüketici kredileri hem ofiţial olmayan kreditlerin artışı, olan ödeklerin temel harcamaları karşılayamadıını gösterer. Bitki 10 yılda, kişilerä verilän kredit büüklüü üç katına çıkarak 2022dä Yıllık üretilän iç ürün (rus. VVP)13%dän üüselmiştir.Çok vatandaş, olan tüketim için borçlanêr, da bu da ödek yolunnan soţial koruma mehanizmasının iisikliini gösterer.
Neçin minimum yaşayış harcının tanınması hem kabledilmesi lääzım?
Çalışannarı yoksulluktan kurtarmak için ödemeyi hem ödään rolünu yenidän düşünülsün lääzım. Bunun için, minimum yaşayış harcının kabul edilmesini hem uygulanmasını isteeriz.
Minimum yaşayış harcını utopik bir annayış diil, önceliklän halklararası annaşmalarlan tanınan temel bir haktır:
- İnsan Hakları Universal Deklaraţiyası (art. 23.3) dooru hem normal bir ödek alma hakını garantiya altına almaktadır;
- Evrupa Soţial Hariyası (art. 4) bütün çalışannarın normal yaşamak standardı için yeterli ödek alma hakını belli etmektädir.
Yaşamak için minimal harcı, real yaşam harcamalarına görä hesaplanır da sadecä yaşamakta kalmayı diil, çalışannarın gururunu da güvencä altına almalıdır.
Normal ödek:
- net olan, iş saatından çok işledii işini hem premiyaları saymadan, işçinin aldıı parayı bildirer;
- işçiyi hem aylesini yaşatmak için düşünülmüş;
- imäk, yaşamak için yer, transport, komunal izmetleri, saalık, üüretim, kultura hem boş zaman etkinliklerini kapsêêr;
- beklenilmedik harcamalara gelirin 10% ekonomiya etmää kolaylık verer.
Örnek olarak, 2018-ci yılda tekstil sektorunda normal yaşamak için minimal ödek 11 833 leydi. 2024-cü yılda, hep o metodologiyayı ii kullanarak, yapılan ön aaraştırmalara görä, tekstil sektorunda insana yakışan bir ödek 26 525 leydi. Milli Sendikalar Konfederaţiyası için yapılan bir aaraştırmada, 2023-cü yılda 4 kişilik bir aylenin Moldovada insana yakışan bir yaşam sürmesi için aylık 35 000 ley lääzım olacaa düşünüler.
İstek
Olan politikaların yoksulluu hem eşitsizlikleri azaltmada başarısız olduunu kabul ederäk, aşaadakıları isteeriz:
- insan hakları olan normal bir yaşam ödää hakını korumak hem güvencä altına almak için bu neeti ekonomikhem soţial cümnä politikalarının içinä almaa;
- milli statistikada yaşamak standartının ofiţial göstergesi olarak normal yaşam ödää kategoriyasının getirilmesi, bölecä yaşamın gerçek harçlarını gösteräbilir;
Yaşamak için minimal harcının İş Kanununa girmesi, butakım, minimal ödään işçilerin hem aylelerinin gerçek lääzımnıınnan baalantılı hala getirilmesi;
- özel hem cumnä sektorundakı firmaların hem işverennerin, üretim zincirinin tamamında normal bir yaşam için ödek vermäk için konkret hem doorulanabilir önlemlär almalarına yardımcı olmaa.
- sektorlar arasındakı eşitsizlikleri azaltmaya hem cinsiyet eşitsizliklerinnän savaşmaa aktiv politikalar;
- işçilerin gururu, soţial sürdürülebilirlik hem ekologiyayı koruma odaklı bir ekonomik kalkınma strategiyasıgeliştirilmesi. Yabancı yatırımnarı ucuz işgücünnän çekmäk için bölgedeki başka devletlerä konkurenţiya etmeyä dayalı, soţial hem işçi haklarını yardım edän bir kalkınma strategiyası diil, her işçinin gururuna saygı duyan bir strategiya isteeriz;
Ekonomikada dooruculuk olmasa, hiç bir ekonomik büümä olamaz! Yoksul işçilerlän zengin hem gelişmiş bir devlet kuramayacez.